Dossier Mecenaat

Inhoudsopgave

Wat verstaan we onder mecenaat en een mecenas?

Particuliere giften zijn voor veel fondsenwervende instellingen een belangrijke inkomstenbron. In tegenstelling tot de werving van kleine giften richt zich de grote giftenwerving op een klein aantal particuliere schenkers, mecenassen of, zoals de Amerikanen het noemen, 'major donors'. Mecenaswerving gaat over het doelgericht, proactief en zorgvuldig benaderen van mecenassen, die vanuit ideële motieven belangeloos bijdragen aan het algemene nut. Dit kunnen zowel particulieren en ondernemers als bedrijven (corporate giving: zie ook 'bedrijfsfondsen' in het dossier Fondsen) zijn. Voor de meeste kunstenaars/creatieven en culturele instellingen liggen hier nog onbenutte kansen.

Waar vroeger de mecenas meer als beschermheer of -vrouwe de kunstenaars steunde met financiële middelen, heeft het concept tegenwoordig een bredere invulling gekregen. Op deze invulling en diens verschijningsvormen zullen wij verder ingaan.

De film 'De Moderne Mecenas' schetst een beeld van een groep schenkers, die zich belangeloos inzet voor cultuur in Nederland. Wat drijft hen om dit te doen? En wat brengen ze allemaal voor moois teweeg met hun betrokkenheid? Bekijk de film hier.

Vormen van mecenaat

Fundraising is friendraising: “Privaat geld is een blijk van (persoonlijke) betrokkenheid. Dat geldt zowel voor de particuliere mecenas als voor de directeur van een onderneming die kunst en cultuur wil ondersteunen. En die betrokkenheid is op de inhoud gericht. Fondsenwerving begint dus met het eigen enthousiasme en speelt in op de belangstelling en betrokkenheid bij de beoogde gever. Mensen geven steun wanneer het doel past bij hun eigen waarden. Door rekening te houden met de geefmotieven wanneer je een fondsenwervende actie, een propositie of een communicatiestrategie ontwikkelt, vergroot je de kans dat je boodschap overkomt en vergroot je uiteindelijk de kans op succes. De eerste stap is geslaagd als een kring van invloedrijke particulieren en ondernemers vinden dat je betekenis hebt, dat je ‘algemeen nut’ toevoegt. Als deze mensen vinden dat je een relevante bijdrage aan de kunst en cultuur levert, zullen ze dat niet alleen aan hun relaties vertellen, ze zullen zich ook gaan afvragen wat ze er zelf aan kunnen bijdragen. En bij die vraag mag je ze te zijner tijd uiteraard ook helpen.” (BRON).

1. Donateurs, vrienden, particuliere schenkers

Een donateur is iemand die een donatie heeft gegeven aan een goed doel. Als dat periodiek gebeurt, bijvoorbeeld doordat je elk jaar een toegezonden acceptgirokaart invult en terugstuurt, wordt je meestal ‘vaste’ of ‘structurele’ donateur genoemd.

Lees hier over het online werven van donateurs.

Vaste donateurs worden ook wel aangeduid als ‘vrienden, zeker als de fondsenwerving wordt gedaan door een aan de culturele instelling gelieerde ‘vriendenstichting’. Maar ook ondernemersnetwerken die zich min of meer vast verbinden aan culturele instellingen noemen zichzelf vaak vrienden. Het is maar welk predicaat het beste bij de gevers en de culturele instelling past. Overigens moet je als je vrienden wilt werven, je geworven vrienden vervolgens wel als vriend behandelen. Een leuk voorbeeld is ThisArtFair. Of lees hier hoe theatergroep Nineties Productions met benefietdiners en andere creatieve ideeën, vrienden, familie, fans, groupies en mecenassen werft. Dit heeft geleid tot vele nieuwe positieve subsidiebeoordelingen.

Geef je vaste bezoekers de mogelijkheid een kleine donatie te maken op het moment dat ze een kaartje kopen. Bij het Van Gogh museum kan je als je een online kaartje koopt, meteen een paar euro extra doneren. De Rotterdamse Pleinbioscoop doet dit ook. Het geeft je bezoekers een goed gevoel om iets extra’s te kunnen geven en wie weet verleid je ze zo om in de toekomst daadwerkelijk vriend van je organisatie te worden. Bron: de Cultureel Avonturiers

Ook jij als kunstenaar of creatief kan vrienden werven! Vrienden werven is niet alleen voorbehouden aan culturele instellingen. Besef hierbij dat een ‘kleine’ donateur’ kan uitgroeien tot een grote gever en mecenas. Bouw je netwerk zorgvuldig op, informeer iedereen goed en wees transparant hoe je de verkregen financiële middelen besteedt. Dat geeft vertrouwen. Er zijn ook platforms, zoals Patreon, waar fans van creatieven een maandelijkse bijdrage betalen in ruil voor af en toe een werk van je of een kijkje achter de schermen. Of bekijk eens de casus van jeugdtheatercollectie Meneer Monster dat via crowdfunding meer dan 200 donateurs heeft geworven.

Crowdfunding bestaat meestal uit eenmalige bijdragen. Hieronder een voorbeeld over hoe je mensen als donateur, voor langere tijd, aan je kunt binden.

Casus: Donateurs werven middels crowdfunding
Meneer Monster, jeugdtheater: opbrengst onbekend, meer dan 200 donateurs
Het jeugdtheatercollectief Meneer Monster zoekt nieuwe verdienmodellen om minder afhankelijk te worden van subsidies. Het zocht bijvoorbeeld verbinding met de crowd om meer permanente ondersteuning te ontwikkelen. Donateurs kunnen kiezen om per maand een bedrag te geven, variërend van €1 tot €100. Zo proberen zij een grotere kring van mensen permanent aan zich te binden.


2. Vriendenkringen

Vriendenkringen en andere donateursgroepen worden door culturele instellingen op zeer veel verschillende manieren ingevuld. De groep kan worden beheerd door de instelling zelf, maar het kan ook een eigen stichting of vereniging zijn. Of: onder de vleugels van de instelling wordt de vriendenkring geheel of gedeeltelijk geleid door actieve leden van de kring. Iedere vorm heeft voor- en nadelen. Maak de keuze van de vorm van groep weloverwogen, en zorg dat deze past bij het doel dat de Vrienden hebben voor je instelling.

Mocht je kiezen voor het oprichten van een vriendenstichting of -vereniging, dan is het verstandig kennis te nemen van dit artikel van het CBF over het oprichten van een vriendenstichting.

Naast een vriendenkring zijn er ook culturele instellingen die hogere instappen hebben; een exclusievere groep donateurs die grotere giften geven. Zo heeft Het Concertgebouw Fonds diverse kringen met ieder zijn eigen instap. Kijk hier voor de kringen en hun privileges, inclusief een privilege-overzicht en formulieren voor periodieke giften. Steeds vaker richten kringen van schenkers een fonds op naam op. Er zijn dus verschillende manieren om een platform te creëren waar bezoekers terecht kunnen als zij een culturele instelling financieel willen steunen.

Een groep donateurs kost continue inzet. De soort inzet hangt af van de vorm van de kring. Bestaande donateurs kosten tijd om te behouden. Je moet ze betrekken bij wat je doet en regelmatig op de hoogte houden. En dat naast de werving van weer nieuwe donateurs. Je zal tijd, ruimte en kennis beschikbaar moeten hebben om behoud en groei van de donateursgroep te realiseren.

Meer lezen

Lees hier meer over het opzetten van een vriendenkring: Onderzoeksrapport Ondernemende Musea, vanaf pag. 102. Voor een stappenplan bekijk pag. 29-30 van het bij deze publicatie behorende supplement, die hier te downloaden is. Het rapport en de handvatten zijn generiek toepasbaar.

Actie Lees de casus van het John Adams Institute

Het moest én is een klapper geworden: de lancering van de ‘John Adams Family’. Twee jaar lang werkte het instituut aan een exclusieve kring voor mensen die zich laten inspireren door het gedachtegoed van hedendaagse, toonaangevende Amerikaanse denkers en schrijvers. De ‘Family Members’ maken het met hun bijdrage van €2.500 per jaar mogelijk dat een aantal prominente Amerikaanse sprekers naar Nederland komen en een podium krijgen tijdens de evenementen van het John Adams Institute. Tegelijk profiteren de leden van een aantal exclusieve voordelen. Lees hier meer.

3. Grote gevers, ofwel major donors

Iedere (kleine) donateur kan uitgroeien tot een grote gever. Vaker zijn ‘major donors’ welgestelde schenkers die bereid zijn grotere bedragen (€10.000 en meer) te geven.
Waarom geeft iemand uit zijn of haar privévermogen een groot bedrag aan een kunstenaar of culturele instelling? Niet omdat hij veel geld heeft en toch iets met zijn geld moet doen, of zomaar, in een impuls. Iemand die het vermogen heeft, ‘investeert’ meestal een groot bedrag omdat hij gelooft in de oplossing van een probleem waaraan hij zijn hart en verstand heeft verpand. Hij hoopt en verwacht dat dat een relevant effect heeft. Maar ook omdat hij het je persoonlijk gunt. Er zijn tientallen andere motieven waarom mensen grote bedragen schenken. Het is het samenspel van emoties, redeneringen en omgevingsfactoren waardoor de grote gever schenkt, en die bij iedere gift aan een goed doel anders is. Probeer vooraf zoveel mogelijk uit te vinden wat de beoogde ‘major donor’ beweegt.

In dit filmpje wordt mooi uitgelegd wat kunstverzamelaar en mecenas Elise Wessel beweegt.

Actie Lees de casus van Maya Meijer-Bergmans

Maya Meijer-Bergmans is eigenaar en mededirecteur van de Westergasfabriek in Amsterdam. Daarnaast is zij als bestuurslid en multimecenas betrokken bij diverse kunst- en cultuurinstellingen, zorginstellingen en goede doelen. Luister hier naar haar motivatie om mecenas te zijn en naar haar tips hoe je als instelling een relatie met een mecenas houdt.

Meer dan 7 op de 10 potentiële ‘major donors’ zal niet ingaan op het verzoek tot het doen van een grote gift. Laat je dus vooral niet uit het veld slaan als de eerste mensen ‘nee’ zeggen.

Bestuursleden kunnen toegevoegde waarde hebben om grote gevers, veelal werkzaam in het bedrijfsleven, aan te spreken. Zij kunnen elkaar effectiever onderling aanspreken, via peer-to-peer pressure, dan een jonge fondsenwerver tegenover een oudere ondernemer of CEO. Onderzoek wijst bovendien uit dat het vooral bij grotere gevers effectief is als bestuurders het goede voorbeeld geven door zelf te doneren aan ‘hun’ goede doel.

Meer lezen

Donateur en fondsenwerver: als er geen klik is tussen die twee, komt er meestal geen gift tot stand. Wat vinden gevers belangrijk in het contact met een werver, en hoe wordt de relatie onderhouden? In een serie interviews van The Fundraiser belichten beide zijden hun band en vertellen over hun succesvolle samenwerking, zoals het Nederlands Openluchtmuseum en de Nederlands-Amerikaanse familie Heersink (BRON: The Fundraiser, jaargang 1, nummer 1 voorjaar 2018).

Driekwart van de Nederlandse vermogenden doneerde in 2018 een bedrag aan een goed doel. In een derde van de gevallen werd er minder dan vijfhonderd euro overgemaakt. Wel is tien procent van de schenkende vermogenden meer gaan doneren. Dit blijkt uit de Vermogensmonitor 2018; een jaarlijks onderzoek in opdracht van ABN AMRO MeesPierson onder Nederlanders met een vrij besteedbaar vermogen van meer dan €500.000 (Bron: Vermogensmonitor van de Fundraiser).

Lees het boek Grote giftenwerving in 60 minuten van Hans van der Westen & Nienke Teunissen (Walburg Pers, 2009; ISBN 90-5730-638-7). Een informatieve en motiverende spoedcursus die je in 60 minuten leert hoe je stap voor stap bouw aan een structurele (geef)relatie met vermogende partijen. Wanneer je weinig of niet direct kansrijke contacten heb, lees dan in het bijzonder het hoofdstuk Grote giften werven zonder netwerken en bekijk de methodiek De Geefcarrousel.

4. Mecenaatkringen

Onderstaande mecenaatkringen zijn niet verbonden aan een specifieke culturele organisatie maar hebben een breder cultureel doel om te geven. Het betreft hier kringen waarvoor het Prins Bernhard Cultuurfonds specifieke fondsen op naam heeft opgericht.

    • Mokums Mecenaat: Kunst- en cultuurliefhebbers wonend in de Amsterdamse binnenstad hebben zich verenigd in een geefkring bij het Prins Bernhard Cultuurfonds: Mokums Mecenaat. Doel is om samen kunst en cultuur in de Amsterdamse binnenstad te ondersteunen. Zowel ondernemers als particulieren kunnen zich aansluiten bij deze Amsterdamse geefkring. Je kan je bij de het Mokums Mecenaat aansluiten met een jaarlijkse gift van minimaal €250. Door gebruik te maken van de periodieke schenkingsovereenkomst voor de duur van minimaal 5 jaar, is je gift volledig aftrekbaar van de inkomstenbelasting.
    • Jong Mecenaat: Een nieuwe generatie mecenas. Iedereen van 18 tot en met 45 jaar kan meedoen met Jong Mecenaat, een fonds van mecenassen. Meedoen betekent niet alleen geven maar ook aansluiting bij het Jong Mecenaat-netwerk van het Prins Bernhard Cultuurfonds. Minimaal drie keer per jaar word je samen met de andere jonge mecenassen uitgenodigd voor een evenement waarbij actuele projecten door de makers worden toegelicht. Je kunt je aansluiten bij Jong Mecenaat met een gift vanaf €100 per jaar. Door te schenken met de periodieke schenkingsovereenkomst is je gift volledig aftrekbaar voor je inkomstenbelasting.

Actie Welke geefmotieven zijn er te herkennen?

Een aantal geefmotieven (in de filantropie, en specifiek in de kunst- en cultuursector) is vrij generiek van aard, en goed om in gedachten te houden als je je tot een potentiële gever wendt:

  • Mensen geven omdat ze worden gevraagd. De bal ligt dus in de eerste plaats bij jou. Zorg ervoor dat er een vertrouwensrelatie is opgebouwd voordat je een concrete geefvraag voorlegt.
  • Er wordt meer gegeven naarmate het gevoel van urgentie groter is. Leg dus altijd de relatie tussen degene aan wie je de vraag voorlegt en het belang van het project.
  • De gever wil het gevoel hebben dat zijn of haar bijdrage het verschil maakt. Speel daarop in.
  • Donateurs en vooral ‘grote gevers’ voelen doorgaans een grote affiniteit met het doel waaraan gegeven wordt. Die inhoudelijke betrokkenheid is een belangrijk geefmotief.
  • Je voelt je goed als je geeft. Deze psychologische beloning is prettig.

(BRON)

5. Nalatenschappen

Iemand kan ook besluiten zijn schenking pas na zijn overlijden te laten voltrekken. Dit doe je door middel van een legaat. Dit is een bepaling in een testament waarbij een bepaald goed, een vastgestelde som geld of een percentage van de nalatenschap aan een instelling of een persoon wordt nagelaten. Je kunt vrienden of grote gevers voorstellen om een dergelijk legaat op te nemen in hun testament. Tevens kun je als ‘goed doel’ ook tot mede-erfgenaam of erfgenaam worden benoemd, naast bijvoorbeeld kinderen, familieleden, vrienden en andere goede doelen.

De culturele sector heeft veel mogelijkheden om de inkomsten uit nalatenschappen te laten groeien. Het heeft een zeer betrokken, vaak hoger opgeleid en relatief vermogend publiek en ook bijzondere mogelijkheden om contact te leggen.

Camille Boyer is coördinator KWF Nalatenschappen en betrokken bij Toegift.nl. ‘We zien een trend dat steeds meer mensen nalaten aan een goed doel’, legt Boyer uit. ‘Veel mensen zetten zich bij leven in voor een goed doel, om bepaalde idealen te kunnen uitdragen. Dat kan door collecteren, doneren, een actie opzetten of andere middelen. Uit onderzoek is gebleken dat de bereidheid om na te laten aan goede doelen in de doelgroep 50-70, de zogenoemde Babyboomers, significant groter is dan in de oudere doelgroep van 70+. Tegelijkertijd hebben de 50-70-jarigen slechts in beperkte mate al een goed doel opgenomen in het testament.

Net als in het VK zijn ook in Nederland mensen zonder kinderen een erg belangrijke doelgroep voor nalatenschappenwervers. In deze groep bleek men veel vaker te willen nalaten aan goede doelen. Opvallend is dat babyboomers meer open staan voor het idee van geven via het testament dan de mensen geboren voor 1945. (BRON)

Het hierboven genoemde nalatenschappenonderzoek is in opdracht van 11 goede doelen uitgevoerd. Een samenvatting daarvan is beschikbaar. Dit zogenaamde ‘snapshot report’ is op aanvraag beschikbaar viaarjen@arjenvanketel.nl).



Het Initiatief Nalaten & Cultuur wil een bijdrage leveren aan het vergroten van het aantal nalatenschappen aan kunst en cultuur. Dat wordt gedaan middels het delen van kennis en ervaring in trainingen, trajecten op maat en onderzoek. Het Initiatief Nalaten & Cultuur is opgezet door Arjen van Ketel, legacy fundraising en Leenaers Verloop Van der Westen, specialisten in fondsenwerving en mecenaat. In dit Initiatief verbinden zij de jarenlange ervaring van hun bureaus in beide sectoren en bieden ze een aanbod op maat dat aansluit bij de doelgroepen en huidige fondsenwerving in de culturele sector. Meer informatie opwww.arjenvanketel.nl en www.lvwadvies.nl

Typen mecenassen

Een mecenas kan op verschillende manieren te werk gaan. Het is belangrijk om deze verschijningsvormen van elkaar te kunnen onderscheiden, mede omdat de waardeoriëntaties kunnen verschillen. Als zoeker naar financiering moet je altijd rekening houden met wat ‘de andere kant’ belangrijk vindt en verwacht van jou, de kunstenaar/creatief.

Sjarel Ex, directeur van Museum Boijmans van Beuningen, heeft het over maar liefst vijf verschillende typen mecenassen die onderscheiden kunnen worden.

De anonieme verzamelaar doet, anoniem, schenkingen met ofwel de ‘koude hand’, na zijn of haar dood, ofwel met de ‘warme hand’, dat wil zeggen, tijdens het leven.

De connaisseur heeft bepaalde kunsthistorische expertise en beseft dat de kunst van eeuwige waarde is en daarom steun behoeft.

De belegger is naast verzamelaar ook een handelaar. Deze persoon let ook op marktwaarde en wilt, in meer of mindere mate, winst behalen.

Je hebt ook de idealist: iemand die verbanden ziet en maakt tussen kunst en andere disciplines zoals geschiedenis en literatuur.

Tot slot is er de weldoener. Deze is enthousiast en daadkrachtig maar heeft soms moeite met structuur en begeleiding. (BRON: BA scriptie Universiteit Utrecht van S.E. Langejan: 'De Moderne Mecenas: Over (on)voorwaardelijke liefde voor de kunst', 2014)

Zoals je begrijpt is het belangrijk dat je weet met wie je te maken hebt. De culturele financieringsmarkt is vaak onoverzichtelijk, en versnippering binnen één bron van financiering, het mecenaat, maakt het er niet makkelijker op.

Zo zit het bedrijfsmecenaat op de grens van sponsoring en puur altruïstisch mecenaat. Bij sponsoring wordt een directe tegenprestatie verwacht, en hoewel dat bij het bedrijfsmecenaat in principe niet het geval is, verwacht men toch íets. Denk bijvoorbeeld aan imagoverbetering of naamsbekendheid. Dit zie je in de praktijk natuurlijk best vaak, dat een mecenas genoemd wordt bij bijvoorbeeld een tentoonstelling.

Voorbeelden van mecenassen en hun verhaal

Om een goed beeld te krijgen bij het mecenaat kan het handig zijn er gezichten bij te hebben. Zoals genoemd zijn er verschillende typen mecenassen – logisch dat sommige individuen er interessante verhalen op na houden.­­

Bert Kreuk
De Nederlandse kunstverzamelaar Bert Kreuk verdiende zijn geld in het bedrijfsleven voordat hij zich ging richten op het verzamelen van moderne en hedendaagse kunst. Als mecenas zou je Bert Kreuk op een paar manieren kunnen definiëren. Dankzij zijn inzet konden musea zoals Boijmans van Beuningen en het Gemeentemuseum Den Haag geweldige tentoonstellingen realiseren. Sommige werken werden geschonken, anderen in bruikleen gegeven: Bert Kreuk bezit werken van onder andere Picasso, Monet en Hirst. Hij doet dit nooit anoniem: je zou hem dus een idealist of een weldoener kunnen noemen, die met zijn daadkracht anderen in staat stelt van kunst te genieten. Kreuk heeft ook een andere reputatie. Door velen wordt hij gezien als belegger, of zelfs als kunstspeculant, omdat hij soms op een slimme manier geld weet te verdienen in de kunsthandel. Dit heeft in het verleden dan ook de nodige controverse opgeleverd. Zelfs zodanig, dat Bert Kreuk besloot zijn verhalen over de onvergeeflijke kunstwereld op te schrijven in zijn boek Art Flipper.
Zoals ‘kunst in de ogen van de beschouwer is’, is de status van de mecenas dus ook voor een groot deel afhankelijk van wat het publiek, en andere belanghebbenden, ervan vinden.

Theo en Lida Scholten
Het echtpaar Scholten begon met het verzamelen van beelden in het midden van de jaren zestig. In hun verzameling kreeg het mensfiguur snel een centrale rol. Hun wens was om de verzameling aan zoveel mogelijk mensen te laten zien. Vandaar dat zij besloten een eigen museum op te zetten. Aanvankelijk was het plan dit te realiseren in hun eigen woonplaats, Bilthoven, maar na een lang juridisch getouwtrek werd Scheveningen als bestemming gekozen: Beelden aan Zee was een feit. Hier kunnen bezoekers genieten van een vaste collectie, alsmede van wisselende tentoonstellingen. Voor hun inzet kregen Theo en Lida Scholten de Museummedaille uitgereikt en werden ze Ereburger van Den Haag.

Je zou het echtpaar Scholten kunnen typeren als echte connaisseurs. Door hun lange periode van verzamelen hebben zij specifieke kennis opgedaan in de beeldhouwkunst. Ook hebben zij met hun museum de natuur (de duinen en de zee) verbonden met architectuur (het museum is ontworpen door Wim Quist, en is gebouwd als een schelp die zich pas van binnenuit openbaart) en kunst. Weldoeners en idealisten zijn het dus absoluut ook. Ook na het overlijden van Theo Scholten in 2005 gaan de activiteiten van Beelden aan Zee volop door.

Han Nefkens
Han Nefkens – schrijver, mecenas en kunstverzamelaar – kan in alle opzichten worden gedefinieerd worden als een echte idealistische mecenas. Hij combineert zijn schrijfwerk met een verzameling hedendaagse kunst, de H+F Collection, vanuit verschillende disciplines: foto’s, videokunst, installaties en schilderkunst. Hij begon in 2006 ook de stichting ArtAids, die kunst inzet om het bewustzijn rondom HIV en AIDS te vergroten.

Zo verbindt Han Nefkens onder andere literatuur, kunst en gezondheid aan elkaar. Voor zijn mecenaat ontving Nefkens in 2011 dan ook de prestigieuze Zilveren Anjer.

Wie past het beste bij wie?

Het zal je niet verbazen, maar als kunstenaar, creatief of instelling heb je de mecenassen niet voor het uitkiezen. ‘Mecenaat is geen pinautomaat; een relatie met een gever opbouwen kost tijd. […] Uit mijn onderzoek naar motivatie van particuliere donateurs blijkt bovendien dat vragen om een gift ter compensatie van – dreigende – tekorten slechts tijdelijk effect heeft’ – aldus Renée Steenbergen in het NRC.

Ook voor de gever is niet elk kunstproject of instelling even ideaal. Ook de manier waarop geld, of iets anders, wordt gegeven kan verschillende impact hebben op zijn of haar missie en/of portemonnee. Deze kennis is niet alleen belangrijk voor de gevers, maar ook voor de ontvangers. Dit helpt bij het zoeken en selecteren van de beste mecenas die bij jóu past.

Een groot probleem is volgens de onderzoekers het cultuurverschil tussen de major donor en de non-profits. Het betreft vaak succesvolle zakenmensen die een zakelijke benadering hebben in het zoeken naar maatschappelijke verandering. ‘Fondsenwervers spreken gewoon de taal van de major donor niet’, zegt Ineke Koele. ‘Bij wijze van spreken is het onderscheid tussen box 1 en box 3 al zeer lastig, terwijl de potentiële donor dat net zo eenvoudig vindt als lopen (BRON)

Goed voorbereid de potentiële gever benaderen? Lees hier meer over fiscale voordelen en geefgeld.

Filantropie in Nederland is een grootschalig onderzoek dat de belevingswerelden van non-profit organisaties en grote gevers in kaart heeft gebracht, met het doel een brug te bouwen die hen nader tot elkaar brengt.

Mecenaat vroeger en nu

Vroeger: Lang werd kunst in Nederland gefinancierd door vorsten, kerkvaders en welvarende burgers. Tot de 20e
eeuw vond men dat de staat geen enkel gezag moest hebben op het gebied van de kunsten. Kunst was daarbij natuurlijk ook vaak iets dat commercieel (in opdracht) werd gedaan. Dit begon echter te veranderen na de Tweede Wereldoorlog, met de opkomst van de Nederlandse verzorgingsstaat.

Toen:
In een verzorgingsstaat draagt de staat primaire verantwoordelijkheid over het welzijn van de burgers. Naast gebieden als gezondheidzorg, onderwijs en sociale zekerheid, vond men dat cultuur, in brede zin, ook behoorde tot het welzijn van de burger. De overheid nam de rol, voorheen gedragen door aristocraten, rijke burgers en de geestelijkheid, grotendeels van hen over. De rol van de mecenas werd minder belangrijk. Zij bestonden natuurlijk wel nog, maar deden hun giften voornamelijk anoniem.

Nu:
Hoewel het terugtrekken door de overheid als financier van de culturele sector al een aantal jaren in gang was, werd dit enorm versterkt door de economische crisis in 2008 en de daaropvolgende jaren. Door bezuinigingen en politieke verschuivingen wordt de verzorgingsstaat langzaamaan een participatiestaat. Dit houdt in dat de overheid, mede door deze bezuinigingen, probeert de kosten op sociaal gebied te drukken door deze elders in de samenleving te plaatsen. Hier worden burgers en maatschappelijke organisaties geacht direct verantwoordelijkheid te nemen voor elkaar. Critici menen dat dit vaak een gouden kans biedt voor private partijen met een commerciële missie: iets dat niet altijd rijmt met het welzijn van burgers. Dit betekent dat de rol van de mecenas wederom aan het veranderen is. De overheid wil nu juist dat de particuliere mecenas haar rol bij de financiering van kunst en cultuur vergroot.

Lees hieronder een aantal interessante verhalen over mecenassen:

Kunstenaar Claudy Jongstra en DSM CEO Feike Sijbesma

De mecenas van Claudy Jongstra: Feike Sijbesma van DSM. Claudy Jongstra is een Nederlandse kunstenares/textielontwerpster die voornamelijk expressieve textiele werken maakt, die zich kenmerken door het gebruik van natuurlijke materialen en een grote maten van tactiliteit. Ze werkt samen met nationaal en internationaal vermaarde kunstenaars, modeontwerpers en architecten. Haar werk is ook opgenomen in voorname museumcollecties, ook buiten Nederland. Feike Sijbesma, de CEO van de Koninklijke DSM, is al jaren Jongstra’s mentor. Hij helpt haar op verschillende manieren, van het geven van advies, het openstellen van zijn netwerk tot het financieren van haar studio in Friesland. Mecenaat gaat dus verder dan alleen geld – het kan ook in natura zijn. Lees hier meer over Claudy Jongstra.

Mecenaatkring Caius Cirkel Fonds

Om ook de jongere doelgroep, de gevers van de toekomst, te bereiken richtte de Vereniging Rembrandt in 2012 het Caius Cirkel Fonds op. Het fonds is een gezelschap van twintigers en dertigers die een substantiële jaarlijkse financiële bijdrage doen aan kunstaankopen voor musea. De leden kiezen zelf aan welk werk ze hun naam willen verbinden. Zo kocht dit fonds in 2012 het werk aan van Clara Peeters, Stilleven met kazen, amandelen en krakelingen, uit 1615. Dit werk was bestemd voor het Mauritshuis in Den Haag.

Schenken in natura: familie Blokker en het Singer Museum Laren

De weduwe van zakenman Jaap Blokker schonk april 2018 het Singer Museum Laren honderd schilderijen en tekeningen plus een som geld voor de uitbreiding van het museum met een vleugel (lees hier en hier meer). In deze vleugel zal de Blokker-verzameling met de collectie van het museum in wisselende samenstellingen permanent worden getoond.

Directeur De Lorm van het Singer Museum vertelt dat hij zo’n zes jaar geleden ‘zachtjes’ begon te praten met Els Blokker of ze haar verzameling niet eens in zijn museum wilde laten zien. En een jaar geleden ging het over de mogelijkheid tot een vaste opstelling. ‘Om dat mogelijk te maken, stelden we voor een nieuwe vleugel te bouwen. Natuurlijk, it takes two to tango, maar het was ons initiatief om zo veel mogelijk te laten zien.’

Contact tussen het museum en Jaap en Els Blokker bestond al langer. Singer Laren had al enkele werken als bruikleen in het museum: Sluijters, Toorop, Gestel. En daarbij was het echtpaar als ‘supporters’ bij het museum betrokken, een van de 5.000 financiële ondersteuners. De Lorm: ‘Ze waren hier kind aan huis hier; hadden hun eigen stamtafel.’

Aardige bijkomstigheid: de historische parallellen tussen Jaap en Els Blokker en de stichters van het Larense museum, de Amerikanen William en Anna Singer. Beide echtparen streken neer in ’t Gooi, beide begonnen met een omvangrijke kunstcollectie, beide in hun eigen woonhuis. De Lorm: ‘Mooi dat dit bij elkaar komt. En dat we nu een continue geschiedenis van Larense kunst kunnen tonen, in een Larens museum.’

Modern mecenaat in podiumkunsten: Joost en Marcelle Kuiper

Het stuk Lange dagreis naar de nacht van Toneelgroep Amsterdam is tot stand gekomen dankzij een zogeheten particulier producent, oftewel een mecenas. Wie zijn dat, wat kost het en hoe werkt het?

En toen zaten Joost en Marcelle Kuiper - hij commissaris bij ING en zij voormalig fondsenwerver van Het Nationale Ballet - met Ivo van Hove te praten over Lange dagreis naar de nacht van Eugene O'Neill. Ze hadden zich goed voorbereid: de toneeltekst herlezen, herinneringen opgehaald aan de laatste keer dat ze het stuk hadden gezien - in een uitvoering van het Nationale Toneel, met Ariane Schluter als de aan morfine verslaafde moeder.

Het was niet de eerste keer dat de directeur van Toneelgroep Amsterdam(TGA) een ontmoeting had met zijn geldschieters. De Kuipers waren een jaar eerder particulier producent van het gezelschap geworden, en bij die gelegenheid hadden ze elkaar uitgebreid gesproken. Marcelle Kuiper: 'Later hoorden we dat Ivo aangenaam verrast was dat we zo'n passie hadden voor zijn vak.'

De particulier producent is in de theaterwereld een nieuwe vorm van mecenaat. Bij TGA bestaat het sinds vorig seizoen. Donateurs 'verbinden' zich voor vijf jaar, voor 10 duizend euro per jaar, aan het gezelschap. In ruil daarvoor krijgen ze, naast vrijkaarten en uitnodigingen voor feestelijke premières, een kijkje in de keuken van het gezelschap.

De doelgroep, volgens Winfred Voordendag, hoofd financiën van TGA: 'Mensen die de financiële mogelijkheid hebben én het leuk vinden om te zien wat er allemaal bij het maken van een productie komt kijken. Particulier producenten kiezen uit het repertoire een productie waaraan ze hun naam verbinden, ze voeren gesprekken met de regisseur, wonen de scenografiepresentatie bij, en meerdere repetities.'

'Een cadeau', noemt Marcelle Kuiper dat. 'We zitten er met onze neus bovenop. We zien de beste acteurs en regisseurs aan het werk en krijgen nieuwe inzichten in stukken die we al hebben gezien.' Uit haar eigen praktijk als fondsenwerver weet ze hoe belangrijk het is dat mecenaat, óók vanuit de gever, niet alleen een geldkwestie is. 'Of een middel waarmee je je maatschappelijke status onderstreept. Ik heb bij Het Nationale Ballet meegemaakt dat sommige 'vrienden van' altijd op de koninginneplaats wilden zitten. Ik vind: je moet het mecenaat waard zijn, oprechte interesse hebben.'

Zelf is Kuiper sinds haar jeugd hartstochtelijk liefhebber van toneel. Ze zit meerdere avonden per week in het theater, ziet alles van TGA, 'een zeer professioneel, levendig gezelschap'. Ook bestiert ze sinds een paar jaar het eenmanskantoortje van Stichting Melanie, dat jonge theatermakers in Amsterdam financieel ondersteunt. 'Wat mij zo raakt aan toneel: het kan niet, zoals fotografie en film, worden bijgeknipt en mooi gemaakt. Naarmate ik ouder word, krijg ik meer behoefte aan wat dichtbij komt. Daarom hebben Joost en ik ook gekozen voor Lange dagreis naar de nacht. Het stuk toont op een ijzingwekkende manier hoe moeilijk het is om met de waarheid om te gaan.' Een maximum van tien particulier producenten, daar zet TGA op in. Voordendag: 'Met meer verliest deze vorm van mecenaat aan exclusiviteit.' Overigens wordt het bedrag van de particulier producenten niet alleen aan de gekozen productie besteed, maar ook aan educatie en talentontwikkeling. Kan Kuiper zich de situatie voorstellen dat ze Van Hove vraagt om in ruil voor hun donatie een dierbaar stuk op het repertoire te zetten? Stellig: 'Nee. Een particulier producent heeft geen inhoudelijke inbreng en die zouden we ook niet willen. Wij krijgen de kans dit gezelschap echt van dichtbij te leren kennen, dat is geweldig, en that's it' (bron: NRC 23 augustus 2013).

Meer lezen

Publicaties van Renée Steenbergen, Senior Research Fellow Mecenaatsstudies aan de Universiteit Utrecht:

Artikelen over donateurwerving:

Over de Geefwet:



Fondsenwerving in brede zin heeft weinig met geld te maken, maar alles met relaties aangaan. Het is belangrijk een netwerk te hebben. Dat bouw je niet zomaar op, dat kost tijd. Het heeft meestal geen zin om direct met de vraag om geld (of een sponsorvoorstel) aan te komen. Een warm contact en een gunfactor moeten zich kunnen ontwikkelen. Eerst moet je iemand leren kennen, een relatie opbouwen en uitvinden waar iemands interesses liggen. Onderzoek wie jou daarmee kan helpen. En of mensen in jouw netwerk jou misschien kunnen helpen toegang te krijgen tot potentiële financiers.

Meer hierover weten over acquireren en het onderhouden van je netwerk? Lees pagina 53- 57 in onze Zakelijke Gids, met een vlog van ontwerper Reinier Bosch die vertelt hoe hij ervoor gezorgd heeft dat opdrachtgevers hem weten te vinden.

Cookiegebruik

Ik accepteer Nee, liever niet